Tijdens het evenement Gebiedsontwikkeling in Pakhuis de Zwijger eerder dit jaar, werd de vraag al gesteld en in afgelopen aflevering van Smart City kwam hij nogmaals terug, namelijk: Wie is een Smart Citizen? Over deze definitie valt veel te discussiëren, maar over het algemeen is men het eens dat een Smart Citizen betrokken is bij zijn leefomgeving in de Smart City en daar actief aan deelneemt. Dit klinkt wellicht als toekomstmuziek, toch zijn er al veel initiatieven die burgers opzetten zoals buurt WhatsApp groepen om de veiligheid te vergroten, elektriciteitsvoorziening en onderhoud van stadsgroen.

Enkele bijzondere initiatieven van burgerparticipatie dat we hier onder de aandacht willen brengen gaat over het thema luchtkwaliteit.

Fijnstof

In het Parool verscheen maandag 9 mei 2016 een artikel getiteld: ‘Bakfietsmoeder meet ultrafijnstof tijdens fietstocht door stad’. Het artikel gaat over Florien Hamer die meetapparatuur aan haar bakfiets bevestigde en samen met haar kinderen een rondje door Amsterdam reed. Al snel werd duidelijk hoe aanwezig deze gevaarlijke stoffen zijn in de Nederlandse hoofdstad. Vooral wanneer zij een rij stilstaande auto’s passeert, slaat de meter hoog uit. In het filmpje hieronder kunt u haar fietstocht bekijken.

Het inademen van fijnstof, en dan voornamelijk ultrafijnstof, kan ernstige gevolgen hebben voor de gezondheid. Het artikel stelt zelfs dat dit na roken de grootste vermijdbare doodsoorzaak is in Nederland. “Ultrafijnstof dringt diep door in de longen, wordt opgenomen in het bloed en verspreidt zich door je lichaam. Het kan kanker, longaandoeningen en hart- en vaatziekten veroorzaken,” aldus Florien Hamer.

Fijnstof bestaat uit zwevende deeltjes van verschillende grootte, herkomst en chemische samenstelling. Ongeveer de helft van de fijnstof die wij inademen is niet schadelijk voor de gezondheid. Deze deeltjes bestaan namelijk uit natuurlijke bestanddelen, denk bijvoorbeeld aan zeezout en zand. De andere helft echter, ofwel roetdeeltjes, bestaat uit uitstoot van verkeer en industrie. Deze schadelijke deeltjes worden ultrafijnstof genoemd. Zij zijn zo licht dat zij in de lucht blijven zweven. De wind en regen verminderen de concentratie van fijnstof door deze te verspreiden of op neer te laten slaan op de grond.

Burger initiatief Arnhem voor plaatsing Pamares

De meeste steden kampen met luchtvervuiling zoals ook Arnhem. Volgens de Gelderlander zijn zij zelfs de meest vervuilde stad in de provincie Gelderland. De burgers in het Arnhemse gebied Coenhoorn kwamen in actie. Via hun vereniging ‘Expeditie Coehoorn’ gingen zij op zoek naar een bedrijf dat een oplossing biedt tegen de luchtvervuiling rondom het Nieuwe Plein bij de Mandelabrug. Zij vonden een partner in StatiqAir, patenthouder en producent van de innovatieve Pamares (Particulate Matter Reduction System).

De Pamares is een fijnstofvanger die het fijnstof in de lucht tot wel 35% reduceert tijdens windstille dagen, wanneer de concentratie van fijnstof dus juist erg hoog is. Samen met Ziut, een bedrijf dat zich specialiseert in openbare verlichting, en de gemeente Arnhem, leverde StatiqAir de bewoners fijnstofvangers waarvan de eerste op donderdag 3 maart door wethouder Duurzaamheid Anja Haga werd onthuld.

David Willemsen van Expeditie Coehoorn vertelt aan ‘De techniek achter Nederland’:

“Bewoners van het Coehoorn-gebied wilden graag hun leefomgeving verbeteren. Op de plek waar nu de fijnstofvangers zijn geïnstalleerd lopen een aantal drukke wegen, en de bewoners van de omliggende flats hadden veel last van roetdeeltjes op hun ramen en balkon. Deze deeltjes worden door de fijnstofvanger niet aangepakt, maar de schadelijke fijnstofdeeltjes wel, en dat is een grote verbetering. Gemiddeld leven mensen die veel blootgesteld worden aan fijnstof maar liefst twintig maanden korter. We zijn dus heel blij dat de gemeente heeft meegewerkt aan dit project.”

Bekijk hieronder een fragment uit de aflevering van Smart City waar wethouder Anja Haga en Irene Bruines, commercieel manager van StatiqAir, uitleggen hoe de plaatsing van de Pamares tot stand is gekomen en hoe deze een positieve invloed heeft op de omgeving.

Nijmegen betrekt burgers bij meten luchtkwaliteit

Naast Amsterdam en Arnhem, zijn ook de burgers in Nijmegen actief bezig met de luchtkwaliteit in hun omgeving. Uit onderzoek van het RIVM en SCP blijkt dat burgers sterk de behoefte hebben om de luchtkwaliteit in hun omgeving zelf te meten. Niet alleen omdat zij hiervan op de hoogte willen zijn en hier direct inzicht in willen hebben, ook om te controleren of hun zorg terecht is voordat zij de overheid en anderen gaan alarmeren.

Momenteel meet het RIVM door heel Nederland de luchtkwaliteit via speciale meetstations. Echter is deze manier van secuur meten prijzig en kost dit momenteel jaarlijks miljoenen. Gelukkig worden sensoren steeds goedkoper wat het mogelijk maakt om kleine meetkastjes vol met sensoren voor maar 350 euro te produceren. Hierdoor wordt het zelf meten van luchtkwaliteit voor burgers veel toegankelijker. Bijvoorbeeld voor een 30-tal burgers woonachtig rond het Keizer Karelplein in Nijmegen. Wij gingen voor de Smart City TV serie op bezoek bij Catharina Boogh, een van de burgers die deelneemt aan dit ‘zelf meet’-project. In het filmpje hieronder ziet u haar aan het woord, samen met Linda Carton van de Radboud Universteit waar onderzocht wordt of de resultaten van deze kleinere sensoren voldoende betrouwbaar zijn.

Smart Citizens Lab van Waag society in Amsterdam

Waag Society uit Amsterdam heeft van april tot en met juni 2014 samen met de deelnemende burgers en partners de luchtkwaliteit in hun omgeving gemeten via de Smart Citizen Kit. Een kit ontwikkelt door het FabLab Barcelona, die twee giftige verbrandingsgassen in de lucht meet, namelijk koolmonoxide en stikstofdioxide. Daarnaast meet het ook de temperatuur en relatieve luchtvochtigheid, de lichtintensiteit en het omgevingsgeluid.

Uit dit onderzoek bleek dat betrouwbare meetresultaten een belangrijke voorwaarden zijn voor het kunnen vergelijken van de meetgegevens. Een aspect dat ook centraal staat bij het burgermeetonderzoek in Nijmegen. Bovendien is het doen van dit soort onderzoek belangrijk om burgermeetnetwerken in te toekomst betrouwbaarder te maken.

In 2016 organiseert Waag Society een tweede pilot, dit keer getiteld Urban AirQ. Zij nodigen burgers uit om deel te nemen aan metingen in de Valkenburgerstraat en de Weesperstraat in Amsterdam, georganiseerd via het Amsterdam Smart Citizens Lab. In dit lab komen burgers, wetenschappers en programmeurs samen om informatie over hun omgeving te verzamelen, te delen en te gebruiken om concrete oplossingen te bouwen.

Smart Citizens

Deze vier voorbeelden van burgers die actief eigenaarschap nemen van hun omgeving en de vormgeving hiervan, zijn goede voorbeelden van wat Smart Citizens zijn, wat zij kunnen bereiken en welke machtsverschuiving Smart Cities teweeg kunnen brengen. Het zelf verzamelen van data geeft de burgers meer macht en inspraak in beleidsprocessen en maakt het bovendien mogelijk om hun eigen keuzes beter te onderbouwen. Zo kunnen zij bijvoorbeeld aan de hand van deze gemeten gegevens besluiten een andere fietsroute door de stad te maken om de hoeveelheid ultrafijnstof die zij inademen te verminderen.

Bent u benieuwd naar meer informatie over het thema Smart Citizen dan kunt u deze week de laatste aflevering van Smart City, waar dit thema onderwerp is, nog gratis terug kijken via www.rtl.nl/smartcity.